Khai Thác Zircon Ở Campuchia (Bản tin tháng 02/2010)

Tháng 4 năm 2009, nhóm tác giả đã đến thăm tỉnh Ratanakiri (hay Rattanakiri, Rotanah Kiri), Campuchia, cách khoảng 600 km bằng đường bộ về phía đông nam Phnom Penh. Ratanakiri là nguồn zircon chủ yếu trên thế giới khi được xử lý nhiệt cho ra màu xanh đẹp. Màu xanh không phải là màu tự nhiên của zircon, nhưng việc xử lý nhiệt các khoáng zircon màu nâu đến nâu phớt đỏ từ Indochina sẽ tạo ra các viên đá màu xanh nhạt và nhiều người mê đá quý tin rằng màu xanh đẹp nhất được tạo ra bằng cách nung nhiệt các khoáng zircon màu nâu sẫm của vùng Ratarakiri (hình 7). Đến đầu thế kỷ 20 những quặng này mới được khai thác khi mà tiềm năng về xử lý nhiệt này được áp dụng.

Zircon được thấy tại khu vực chịu ảnh hưởng của núi lửa rộng lớn gồm các lưỡi basalt (bazan) và các núi lửa hình nón cụt nằm rải rác trong khu vực. Basalt kiềm chứa zircon bị giữ lại ở những ranh giới của kết cấu vỏ giòn, cho nên điều này thường xảy ra ở phạm vi nhỏ và không liên tục. Một người buôn zircon địa phương cho chúng tôi biết có hơn 100 quặng ở Ratanakiri nhưng do các vùng đá quý này nhỏ, xa xôi và nhiều người làm việc thời vụ nên khó xác định số công nhân mỏ hay sản phẩm zircon thu được hàng năm. Chúng tôi thấy khoảng 70 hầm hoạt động ở 4 vùng mỏ nhỏ, mỗi hầm có từ 2 đến 4 người. Chúng tôi ước tính mỗi ngày 4 vùng đó khai thác khoảng 500g khoáng vật quý, trong suốt chuyến viếng thăm của chúng tôi. Việc khai thác thực hiện bằng cách đào 1 hầm xuyên qua mặt đất đến đới chứa zircon, nằm dưới mặt đất từ 2 – 15 m (hình 8, bên trái). Ở một số mỏ, đất basalt phân hủy thành đất đỏ bời rời và 1 số đá quý có thể bị tách ra do cào bằng tay qua vùng đất đào. Mặt khác, những viên cuội basalt vẫn còn ở dạng sỏi và khoáng zircon phải được rửa sạch mới có thể nhận ra (hình 8, bên phải). Hơn nữa, từ năm 2005 chính phủ Campuchia chuyển nhượng tổng cộng 19 km² ở Ratanakiri cho 3 công ty: công ty Ultra Marine Kiri, công ty Seoul Digem (Campuchia) và công ty Ratanak Chhorpoan (Campuchia). Chúng tôi có đến thăm 2 công ty nêu tên đầu tiên, nhưng cả 2 đều ngưng hoạt động.

Những viên đá quý mà chúng tôi thấy được trong suốt chuyến viếng thăm hầu hết là zircon từ gần không màu đến nâu sẫm và thỉnh thoảng còn gặp một số viên có màu nâu phớt đỏ. Nhiều tinh thể vẫn còn dạng tứ diện và bề mặt có dạng óng ánh của kim loại nóng chảy (xem lại hình 7) từ quá trình biến đổi một phần hình dạng trong suốt quá trình vận chuyển của basalt. Một lượng đáng kể có tính hấp thụ ánh sáng: sau khi được giữ trong bóng tối nhiều ngày, những viên có màu cam đến đỏ sáng chuyển sang màu nâu khi chiếu dưới ánh sáng mặt trời nhiều ngày. Hiện tượng photochromism - đảo màu theo sự hấp thụ nguồn sáng này là một hiện tượng thuận nghịch và lặp lại. Đá thô thường nặng từ 0,1 – 5g, mặc dù chúng tôi từng thấy các mẫu không xếp vào dạng chất lượng quý có cân nặng đến 100g. Từ các đá thô này sản xuất ra những viên đá quý trong suốt nặng trên 10 ct là rất hiếm, mặc dù những viên đá cắt mài có trọng lượng lớn hơn 100 ct đã từng được biết đến.

Hầu hết đá thô đều được đưa đến Phnom Penh hay Thái Lan để đốt và cắt mài, nhưng cũng có một số được gia công ở Ratanakiri. Các viên đá được đốt trong môi trường nén không khí ở nhiệt độ khoảng 900-1000^oC trong khoảng 1 giờ. Hầu hết tất cả zircon màu nâu từ nguồn đá tại Ratanakiri sẽ chuyển sang màu xanh do việc gia nhiệt (hình 9); màu xanh nhạt thỉnh thoảng cũng được tạo ra từ những viên đá không màu. Những hình ảnh khác trong chuyến đi này hiện có trong G&G Data Depository. (Theo Mark H. Smith, Thai Lanka Trading Ltd. Part., Bangkok, Thailand; Walter A. Balmer, Department of Geology (Faculty of Science), Chulalongkorn University, Bangkok, Thái Lan, trong Gem News International, G&G Summer 2009)